فرشته ای در آخرین سنگر زاینده رود
به گزارش دانشگاه فارسی، هویت زیستی اصفهان، یک ماهی است؛ همان ماهی کوچکِ زاینده رود که مردمان این دیار به نام ماهی جوبی می شناختندش اما با خشکیدن رودخانه، نه فقط از برابر دیده ها که از حافظه تاریخی محو شد.
خبرگزاری مهر، گروه استان ها- ندا سپاهی: ماهی جوبی راه راه به گویش محلی اصفهانی ها، کپوردندان، آفانیوس گورخری و گورماهی اصفهان هم نامیده می شود؛ ماهی که گونه ای اندمیک و انحصاری حوضه زاینده رود و تالاب گاوخونی است و به قدمت حیات این رودخانه با آن زیسته؛ ماهی جوبی زمانی در مادی های شهر اصفهان که مانند مویرگ از زاینده رود منشعب بودند، فراوان بود، شاید تا همین بیست- سی سال پیش، امروز اما جمعیتش به چند چشمه و قنات دورافتاده در جنوب تالاب گاوخونی محدود شده و هر تهدید کوچک می تواند نسلش را منقرض کند.
در میان قهقرای تدریجی که هویت زیستی یک تمدن را از برابر دیده ها و حافظه جمعی محو کرده، بانویی سال هاست که بی صدا از آخرین بازمانده در زاینده رود حفاظت می کند. فرشته عالم شاه کنشگر محیط زیست و مدیرخانه آفانیوس اصفهان، اصالتا اهل دزفول است اما دل در گروی زاینده رود دارد و زیستمندانش؛ بالاتر از یک دهه است که برای حفظ هویت زیستی اصفهان به دور از هیاهو جنگیده و ایستادگی کرده تا خطر انقراض را از ماهی کوچک زاینده رود دور کند؛ با او گفتگویی داشتیم که مشروح آنرا در ادامه می خوانید؛
* خانم عالمشاه، شما بالاتر از یک دهه است که در حوزه صیانت از ماهی آفانیوس فعالیت می کنید، چه طور شد که این مسیر را انتخاب کردید؟
بله. از سال ۱۳۹۴ با تیمی مردمی بطور خودجوش صیانت از محیط زیست بخش جنوبی تالاب گاوخونی را شروع کردیم. از سال ۱۳۹۷ هم بطور ویژه روی ماهی آفانیوس تمرکز کردیم. اواخر ۹۷ یا اوایل ۹۸ متوجه شدیم اینگونه بسیار در خطر انقراض است. جالب اینجاست که ما پیش از این که حتی اسم و هویت این ماهی را بدانیم، از آن حفاظت می کردیم، چون در قنات ها و چشمه ها می دیدیمشان.
از سال ۹۷ من روی شناسایی ماهی های منطقه تمرکز کردم. هرچه جستجو می کردم نام اینگونه را پیدا نمی کردم. گونه های مهاجم را همه می شناختند اما این یکی ناشناخته مانده بود. تا این که در جلسه ای در اداره کل محیط زیست اصفهان پوستری از آفانیوس دیدم. به کارشناس تالابی گفتم این همان ماهی است که در منطقه ما هست. آنها اول باور نکردند و گفتند اینگونه فقط در تالاب بوده و احیانا دیگر وجود ندارد. عکسش را نشان دادم و تعجب کردند. بعد با دکتر اسدالله و دکتر کیوانی که اینگونه را ثبت جهانی کرده بودند آشنا شدم، آنها را دعوت کردیم و تأیید کردند.
یک سال برای گرفتن مصوبه و شروع آموزش مردمی دوندگی کردم اما نتیجه مطلوبی نگرفتیم. برای همین درها را بستیم و پنج سال مثل یک ارتش سری کار کردیم؛ خودمان هزینه می کردیم و کنار چند محقق و کارشناس پیش می رفتیم. سال ۱۴۰۲ با افزایش گردشگری منطقه، رهاسازی گونه های مهاجم و درخواست کشاورزان برای ریختن فاضلاب در قنات ها، دیگر نمی شد سکوت کرد. همان سال پویش صیانت از ماهی آفانیوس را بصورت علنی و گسترده راه انداختیم.
* وضعیت فعلی جمعیت و زیستگاه های باقیمانده چه طور است؟ چند نقطه شناسایی کرده اید؟
در ایران بین ۱۰ تا ۱۴ گونه آفانیوس داریم. بعضی ها مثل گونه صوفیا پراکنش وسیع و جمعیت نسبتاً پایداری دارند اما بعضی گونه ها کاملا منحصر به نقاط خاصی هستند. ایران یکی از منابع اصلی این خانواده در جهان است. آفانیوس اصفهان گونه ای چندمیلیون ساله است؛ وقتی گونه ای به یک منطقه خاص سازگار می شود، میلیونها سال طول می کشد تا شکل و ژنتیکش تغییر کند.
این ماهی فقط متعلق به تالاب گاوخونی نبوده؛ حدود ۱۸ هزار سال پیش تا اصفهان و آتشگاه زیر آب بوده و با عقب نشینی آب، ماهی ها در چشمه ها و قنات های اطراف باقیمانده اند. ما هم اکنون حدود ۷۰ کیلومتر حاشیه تالاب گاوخونی را پوشش می دهیم و بالاتر از ۳۷ نقطه زیستگاهی پراکنده شناسایی کرده ایم.
چشمه دستجرد
* جمعیت و تراکم ماهی نسبت به سالهای ۹۸ و ۹۹ چقدر تغییر کرده؟
خیلی افزایش داشته ایم. تا چند سال پیش داشتیم اینگونه را در بعضی نقاط از دست می دادیم. در یکی از چشمه های اصلی مان جمعیت گونه های مهاجم آن قدر بالا رفته بود که حدودا فقط چند جفت آفانیوس باقیمانده بود. مرتب پایش می کردیم و می دیدیم که دارد به صفر می رسد. آن چند جفت را زیر نظر کارشناسان به نقطه امن منتقل کردیم، حدود ۳۰ بچه از آنها گرفتیم و باردیگر به همان چشمه برگرداندیم. در آخرین پایش، همان نقطه به حدود ۱۵۰۰ قطعه رسیده است.
بهترین ابزار موفقیت ما آموزش مردمی بوده. کشاورزان دیگر می دانند چه موادی را نباید در آب استفاده نمایند و موقع لایروبی به ما خبر می دهند. به بچه ها آموزش داده ایم و آنها خودشان حفاظت می کنند. هم اکنون مردم منطقه این ماهی را قسمتی از هویت و اصالت خودشان می دانند و مثل یک هموطن از آن مراقبت می کنند.
* آیا نشانه هایی از حضور گونه در بخش های غربی تالاب هم دیده اید؟
در برخی زهکش ها و استخرهای کشاورزی کنار تالاب حضور دارد اما شرایط آنجا خیلی مشکل تر است. چون قبلاً مستقیم از رودخانه سیراب می شدند و هم اکنون رودخانه ای در کار نیست، شوری و غلظت آب بسیار بالاست. جاهایی که فاضلاب وارد می شود، حال ماهی ها اصلاً خوب نیست. بنابراین بیشترین تمرکز را روی منطقه ای گذاشته ایم که آب سالم تری دارد.
*مهم ترین عامل مستقیم کاهش جمعیت اینگونه چیست؟
مهم ترین علت، از دست دادن زیستگاه به خاطر خشک شدن زاینده رود بوده است. این ماهی آب گرم و کم عمق را دوست دارد و آب های سرد کوهستانی را نمی پسندد. قبلاً از بالادست اصفهان تا تالاب گسترده بود. وقتی آب نباشد، ماهی هم از بین می رود. این علت اصلی انقراض گونه است.
در مناطقی که هنوز آب هست هم تهدید کم آبی وجود دارد. گونه های مهاجم هم خطر بزرگی هستند؛ ماهی قرمز و کاراس وقتی وارد طبیعت می شوند رنگ شان را از دست می دهند، بزرگ می شوند، صدها هزار تخم می گذارند و تخم و نوزاد آفانیوس را می خورند. رهاسازی ناآگاهانه اینگونه ها توسط مردم هم مشکل را دوچندان می کند. برای ما حتی از دست رفتن یک جفت مولد هم یعنی از دست دادن نسل های بعدی.
*خشکی تالاب گاوخونی و انتشار ریزگردهای حاوی فلزات سنگین چه طور روی بقای آفانیوس و هم زمان روی افزایش سرطان در روستاهای حاشیه حسن آباد، دستجرد تاثیر گذاشته؟
درباره تاثیر مستقیم ریزگردها روی ژنتیک یا تعداد تخم گذاری آفانیوس هنوز پژوهش علمی دقیقی انجام نشده و نمی توانم ادعایی بکنم اما هرچه منطقه خشک تر شود، غلظت آب بالاتر می رود و فضای سالم برای ماهی کمتر می شود.
برای سلامت مردم اما مبحث کاملا روشن است. تالاب گاوخونی سال ها مثل سطل زباله طبیعی زاینده رود عمل می کرد و فلزات سنگین را در خود دفن می کرد. هم اکنون با خشک شدن، نه آب هست و نه پوشش خاکی کافی؛ این مواد بلند می شوند و مردم را بیمار می کنند. تحقیقات مختلفی دراین خصوص انجام شده. ما بارها در جلسات درخواست تحقیقات علمی زمین پزشکی و پزشکی داده ایم تا این ارتباط بطور دقیق بررسی شود.
* آفانیوس چقدر در کنترل بیماریها و زنجیره غذایی نقش داشته؟
شهر اصفهان پر از مادی بود و این مادی ها از این ماهی اشباع بودند. آفانیوس لارو حشرات، مخصوصاً پشه هایی که در آب های راکد تخم گذاری می کنند را می خورد. بدین سبب در کنترل جمعیت پشه های ناقل مالاریا و سالک نقش مهمی داشت. قسمتی از تغذیه آن هم از جلبک هاست و به سلامت آب کمک می نماید.
چون عمق زیاد را دوست ندارد و فضاهای گلی و کم عمق را ترجیح می دهد، در تالاب به آسانی زندگی می کرد و غذای اصلی خیلی از پرندگان مهاجر بود که از آفریقا، سیبری یا قطب می آمدند. با خشک شدن تالاب این حلقه قطع شده. پرنده ها یا مسیر جدید پیدا می کنند یا در راه تلف می شوند. این ماهی قسمتی از یک چرخه جهانی است. تنها در اصفهان وجود دارد و می تواند برند زیستی حقیقی این شهر باشد.
* چرا مخالف تکثیر در اسارت یا آکواریوم هستید؟
تحقیقات بین المللی نشان داده وقتی ماهی ها مدت طولانی در اسارت باشند، تغییرات ژنتیکی پیدا می کنند و حتی حافظه ژنتیکی شان تغییر می کند. رفتارهای طبیعی مثل تشخیص دشمن، فرار و شکار را از دست می دهند. مثل اینست که گربه وحشی را در خانه بزرگ کنید و بعد به طبیعت برگردانید؛ طعمه ای آسان برای بقیه می شود.
بهترین مدل اینست که زیستگاه های طبیعی را بهسازی نماییم تا جمعیت با ژنتیک کامل و رفتار طبیعی حفظ شود.
* خانه آفانیوس و زیستگاه امن حسن آباد هم اکنون در چه وضعیتی است؟
خانه آفانیوس سال سوم فعالیتش را می گذراند. آنجا پایگاه آموزشی برای بچه های منطقه است. آموزش های محیط زیستی، ارزش آفرینی، بازی و کتابخوانی رایگان داریم. این بچه ها سربازان آینده صیانت از آفانیوس خواهند بود. تیم همیاران نوجوان هم حفاظت فیزیکی و جداسازی گونه های مهاجم را یاد گرفته اند و روزبه روز ماهرتر می شوند. برای خانم های علاقه مند هم صنایع دستی قدیمی منطقه را احیا کرده ایم تا هم اشتغال ایجاد شود و هم ارزش اقتصادی به وجود اینگونه اضافه شود.
زیستگاه امن هم نخستین نمونه در ایران است. یک سال تحقیقات میدانی کردیم تا بفهمیم ماهی ها چه عمق، جریان و فضایی را دوست دارند. زمین را شهرداری حسن آباد در اختیارمان گذاشته و از آب قنات استفاده می نماییم. فولاد مبارکه در بخش تحقیقات سال اول کمک کرد. سازمان محیط زیست هنوز حمایت عملی از ساخت برکه نداشته، هرچند روز کلنگ زنی وعده داده بودند.
* پیام کلیدی شما به عنوان کسی که سال ها پای اینگونه و تالاب ایستاده اید چیست؟
بدون جریان دائمی زاینده رود و احیای حقیقی تالاب گاوخونی، فاجعه محیط زیستی و انسانی در فلات مرکزی ایران رخ خواهد داد. این مساله اصلاً فرعی و حاشیه ای نیست. هرچه سریعتر وزارت نیرو، وزارت کشور، رئیس جمهوری و نمایندگان مجلس این مساله را جدی بگیرند، جلوی فاجعه گرفته می شود.
منبع: petiab.ir
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب